Laugardaginn 19. júní s.l. var afhjúpaður á Ísafirði minnisvarðinn og listaverkið Harpa hafsins, í tilefni þess að á árinu 2002 voru 100 ár liðin frá vélvæðingu bátaflotans.
Upphaf velmegunar
Enginn vafi er á því að þeir frumkvöðlar sem sem fyrstir Íslendinga settu vél í fiskibát, mörkuðu einhver hin dýpstu spor í atvinnusögu þjóðarinnar. Færa má góð rök fyrir því að velmegun þjóðarinnar rekji rætur sínar til þessa atburðar.
Það mun hafa verið hinn 5. nóvember 1902 sem vélin, sem var af gerðinni Møllerup 2gja hestafla bensínvél, kom til landsins frá Danmörku. Þann 25. sama mánaðar fór smábáturinn Stanley í reynslusiglinguna á Pollinum á Ísafirði og sigldi að auki út í Hnífsdal og inn í Djúp.
Útgerð bátsins gekk erfiðlega til að byrja með og risjótt tíðarfar á vetrarvertíðinni 1903 gerði að verkum að menn höfðu litla trú á tiltækinu.
Þó Íslendingar séu oftast snöggir að taka nýjungar í sína þjónustu, minnir þetta um margt á viðbrögð manna þegar fyrstu hraðskreiðu smábátarnir litu dagsins ljós hérlendis, fyrir um aldarfjórðungi. Eldri mennirnir höfðu enga trú á þessum "plastdollum" (eða "fljúgandi skítakömrum" eins og sumir kölluðu þá) og að slíkir bátar væru með öllu vanhæfir til fiskveiða.
Stanley gekk mun betur á vorvertíðinni 1903, en þá var hann gerður út frá Bolungarvík. Það bar svo til einn daginn, að báturinn kom tvisvar til hafnar með hlaðafla. Menn þurftu ekki frekari sannana við og aðeins þremur árum síðar var komin vél í hvern einasta sexæring á Bolungarvík og útbreiðsla vélarinnar fór hratt um landið upp úr því.
Fyrsta trillan
En það er vert að minnast þess, á sama tíma og upphaf vélvæðingarinnar er getið, að framtakssemi þessara frumherja markaði önnur tímamót. Smábáturinn Stanley frá Ísafirði varð að auki fyrsta trillan á Íslandi, þó nafngiftin kæmi nokkru síðar.
Fróðlegt erindi
Við afhjúpun minnisvarðans framangreinda flutti formaður Sögufélags Ísfirðinga, Jón Páll Halldórsson, skemmtilegt og fróðlegt erindi þar sem hann sagði m.a. eftirfarandi:
"Það er kunnara en frá þurfi að segja, að vélvæðing bátaflotans hafði í för með sér meiri breytingar á búsetu og mannlífi í landinu en nokkuð annað á liðinni öld. Allt fram undir næstseinustu aldamót var Ísland nær hreinræktað bændaþjóðfélag og hér bjó dreifbýlisþjóð. Af 78 þúsund íbúum landins bjuggu aðeins 17 þúsund manns í þéttbýli. Í höfuðstaðnum bjó rösklega þriðjungur þéttbýlisbúa, rúmlega 6 þúsund manns og rúmlega 1 þúsund í stærstu bæjunum, Akureyri og Ísafirði. Tíu árum síðar voru íbúar landsins orðnir 85 þúsund. Þá bjuggu hins vegar 30 þúsund í þéttbýli. Þessi búsetuþróun hélt svo áfram alla öldina, þéttbýlisbúum fjölgaði, en að sama skapi fækkaði í strjálbýlinu. Þessa þróun má öðru fremur rekja til vélvæðingar bátaflotans.
Í byrjun liðinnar aldar var árabáturinn ennþá aðalatvinnutæki sjómanna. Þegar Árni Gíslason hóf róðra á Stanley árið 1902, voru rösklega 2 þúsund árabátar í landinu. Tíu árum síðar hafði þeim fækkað um nálega helming og þrjátíu árum síðar voru aðeins 170 árabátar í landinu, sem réru til fiskjar. Svona hröð var breytingin. Ekki er fjarri lagi að áætla að í upphafi 20. aldarinnar hafi um 13 þúsund sjómenn róið til fiskjar í orðsins fyllstu merkingu. Á fyrsta fjórðungi aldarinnar lögðu allir þessir menn árina frá sér, en héldu áfram að sækja sjó með tilstyrk vélaraflsins."
Skrifa athugasemd