Gullkistan sem var - Landssamband smábátaeigenda

Gullkistan sem var



Í sjómannadagsblaði Fiskifrétta birtist eftirfarandi grein eftir Arthur Bogason, formann Landssambands smábátaeigenda, undir fyrirsögninni „Den Tid, Den Tid“:

Þegar við rennum eftir malbikinu út Álftanesið vita fæst okkar að á síðari hluta 19. aldar voru um 70 bátar, frá áttæringum og niður úr, gerðir þaðan út.  Yfir vertíðina fjölgaði um 200 manns í Bessastaðahreppnum, aðkomumenn úr öllum landshornum.

Nú er búðin stekkur. Í dag er enginn bátur gerður þaðan út og Bessastaðabóndinn og skuldsettasta vatnsrennibraut landsins orðin helstu kennileitin. 

Kærar þakkir

Mér finnst við hæfi, fyrst mér er boðið að fylla þetta rými Fiskifrétta í sjálfu sjómannadagsblaðinu að láta dægurþrasið að mestu eiga sig. Ég vil þó nota tækifærið og þakka forseta Farmanna- og fiskimannasambandsins sérstaklega fyrir frábæra ritröð um ágæti smábátaútgerðarinnar. Nú til dags er afar sjaldgæft að sjá jafn nákvæmlega farið með staðreyndir og tölulegar upplýsingar. Það er gott að vita af slíkum hauk í horni.

Sjómannadagurinn vekur yfirleitt með mér vangaveltur um þær breytingar sem átt hafa sér stað í starfsumhverfi sjómanna við Íslandsstrendur.  Það eru ekki nema 120 - 130 ár síðan sjómenn klæddust lýsisvættum skinnfötum, þurftu árla dags að bera bátana af kambi og út í sjó og algengt var að beita ræksni, með tilheyrandi veseni.  Ræksni er innyfli hrognkelsa. Hrogn grásleppunnar voru þannig notuð til beitu og athyglisverð gáta fyrir tölvuvædda skakkarla nútímans að ráða í hvernig forfeður þeirra fengu þau til að loða við öngul.

Dásamleg bók

Ég hef til margra ára skipulagt skrifborðið mitt samkvæmt DÚA kerfinu (Drasl Útum Allt). Reyndar geng ég að flestu vísu, en einu alveg örugglega.  Það er bók sem ég teygi mig í, ef drungi sækir að. Hún heitir Sjósókn og er skráning Jóns Thorarensen á endurminningum Erlends Björnssonar á Breiðabólsstöðum í Bessastaðahreppi, gefin út 1945. Þessi bók kætir ætíð mína lund. Hún er ekki bara troðfull af ómetanlegum fróðleik um lifnaðarhætti fólks og lygilegar vinnuaðstæður þess fyrir ekki svo löngu.

Undirliggjandi er hárfín kímni í útlistun á mannlífi og einstaklingum.

Þar er t.d. að finna lýsingu á Gottsveini Jónssyni sem bjó í Kasthúsum.

Hann hafði þann sið, eða ósið myndi sjálfsagt einhver tepran segja, að ganga iðulega með flatningssax í munninum, sem hann hafði brugðið á milli tanna sér og þriggja álna járnstöng sem hann hafði í báðum höndum þversum fyrir sér. Það var eftir öðru að krakkakvikindin á svæðinu voru skíthrædd við hann. Hugsanlega kann þessi hegðun a.m.k. að hluta til að skýra hvers vegna hann var alla ævi einsetumaður.

Svo hagaði til í Kasthúsum að rúm Gottsveins stóð öðrum megin við baðstofugluggann en hinum megin voru kýrnar hans tvær og sneru þær rössum að herra sínum og rúmi hans.

Þá reglu hafði Gottsveinn að moka undan kúnum út um baðstofugluggann.

Hlunnindi Bessastaða og Breiðabólsstaða

Á 19. öld hafði engu verið raskað við Bessastaðatjörn né Dugguós. Í ósnum var mikil kolaveiði og hún talin mikil hlunnindi fyrir Bessa- og Breiðabólsstaði. Það er athyglisvert hvað Erlendur Björnsson, fæddur 1865, segir um þróun kolaveiðinnar. Hann mundi þessa kolaveiði frá því hann var kornungur.  Síðan segir orðrétt og gefið út í bók 40 árum áður en Landssamband smábátaeigenda var stofnað (þangað sem fjörulallar nútímans með dragnót eða troll í eftirdragi rekja alla sína ógæfu):

„Árið eftir að fyrstu togararnir komu hér í Faxaflóa, hurfu þessi dýrmætu hlunnindi frá þessum tveim jörðum og verður sá skaði alltaf ómetanlegur“.

Róður árið 1890.  Að beita sig niður

Ein af frásögnum Erlends er með ólíkindum. Þar segir frá róðri sem hann fór í árið 1890 á sexæringi við þriðja mann í blíðskaparveðri vestur á Svið, nánar til tekið í Fláskarðið vestur af Marflónni. Þar lögðust þeir félagar við stjóra. Eftir að hafa dregið sjóðvitlausan þyrskling þar til beituna þvarr urðu góð ráð dýr. Enn var stafalogn, heiðríkja og skammt liðið dags.

Erlendur gerði þá leit í bátnum og fann stóran öngul með blýsíld á leggnum.

Hann flakaði þyrskling og „beitti sig niður“ til að reyna við lúðu. Að „beita sig niður“ fólst í því að sitja sem lægst í bátnum og láta hægri handlegginn (væri viðkomandi rétthendur) liggja út fyrir borðstokkinn og hafa færið kyrrt í hendinni.

Skemmst er frá því að segja að Erlendur dró tuttugu og tvær „flakandi lúður“ (á bilinu 50 - 155 kg) þennan dag.  Aðeins liðu fjórtán klukkutímar frá því þeir héldu í róðurinn og þar til þeir komu að. Ástæða þess að þeir héldu til lands var ekki sú að tekið hefði undan. Síður en svo, lúðan virtist jafnör og í upphafi, en það var komin lognhleðsla á bátinn.

Í lok kaflans þar sem þessum róðri er lýst er haft eftir Erlendi:

„Þessi róður minn út á Sviðið....er gott dæmi þess hvílík gullkista það var, áður en botnvörpuveiðar og lúðuskip frá Ameríku hófu rányrkju sína hér í flóanum".

Það hefur sem sé ekki vantað bullið og rausið í skakarana þá frekar en nú.

Sjómönnum óska ég til hamingju með daginn.

sjomadurinn.jpg

 

efnisyfirlit síðunnar

Hönnun og umsjón: GB hönnun ehf, Laugavegi 13, 101 Reykjavík, augl@smabatar.is

...